Aan dit artikel wordt nu gewerkt.

Koningsdag is een nationale feestdag in Nederland, die de nationale eenheid van Nederland en de Nederlanders moet benadrukken en stimuleren. Het is een volksfeest van ontmoeting, verbinding en contact. Koningsdag wordt gevierd op 27 april, de verjaardag van koning Willem Alexander, maar een dag eerder als 27 april op een zondag valt.

Voor de historie van Koningsdag moeten we terug naar 1815. Napoleon Bonaparte was in oktober 1813 verslagen in de Volkerenslag bij Leipzig en gedwongen geweest om terug te keren naar Frankrijk. Hierdoor verkreeg Nederland zijn vrijheid. In 1814 vielen de geallieerden Frankrijk binnen en werd Napoleon afgezet. Hij werd verbannen naar Elba, maar keerde in 1815 terug naar Frankrijk en installeerde zichzelf opnieuw als keizer van Frankrijk. Toen vond de Slag bij Waterloo plaats, een veldslag nabij de plaats Waterloo in de Zuidelijke Nederlanden, het tegenwoordige België. Op 18 juni 1815 werd Napoleon in deze veldslag definitief verslagen. Dit betekende het einde van Napoleon, die naar Sint-Helena werd verbannen, en het begin van het Koninkrijk der Nederlanden.

De Slag bij Waterloo had diepe indruk gemaakt in Nederland. Er waren zo’n 30.000 landgenoten betrokken geweest bij de strijd voor het behoud van de vrijheid en vrijwel iedereen kende wel iemand die had meegestreden. Er waren veel gewonden en Nederland leek na de veldslag één groot hospitaal te zijn. Vanaf 18 juni 1816 vond daarom jaarlijks een herdenkingsdag plaats, bestaande uit een herdenkingsdienst in de kerken gevolgd door feestelijke activiteiten. Ook werden er straten en pleinen naar de slag vernoemd, met het Waterlooplein in Amsterdam als bekendste voorbeeld. Na verloop van tijd werd 18 juni steeds meer een feestdag, die vanaf 1840 door het leven zou gaan als Waterloodag.

In 1865, vijftig jaar na de Slag bij Waterloo, werd groots uitgepakt. Het feest werd op 19 juni gevierd, omdat 18 juni op een zondag viel. Naast de gebruikelijke herdenkingsdiensten en de plaatselijke feestelijkheden werden tijdens het feest parades gehouden en kregen ruim tweeduizend oud-strijders, onder wie prins Frederik -de broer van de koning- een eremedaille. Daarna nam het feest steeds meer in waarde af. Twee jaar eerder, op 17 november 1863, was tijdens het Willemsparkfeest in Den Haag uitgebreid stil gestaan bij de bevrijding van de Franse overheersing. De bevrijding had plaatsgevonden na de Volkerenslag in 1813 en niet na de Slag bij Waterloo, die in de noordelijke Nederlanden nauwelijks nog leefde onder het volk, en het aantal mensen dat in Waterloo had gestreden nam snel in aantal af.

Er was daarom behoefte aan een nieuw feest om de nationale eenheid van de Nederlanders te vieren. Die werd gevonden in 1885 en heette Prinsessedag. Toch zou ook Waterloodag nog elk jaar gevierd blijven worden. Er waren plannen om het feest in 1915, honderd jaar na de Slag bij Waterloo, opnieuw groots te vieren maar dit werd uiteindelijk ongepast gevonden in verband met de Eerste Wereldoorlog. In 1939 werd Waterloodag voor de laatste keer gevierd en na de Tweede Wereldoorlog vervangen door de dodenherdenking op 4 mei en Bevrijdingsdag op 5 mei.

Bevrijdingsdag: De vrijheid van wie eigenlijk? | Voorbeeld Allochtoon

Het was in de jaren ’60 van de 19e eeuw gebruikelijk geworden om de verjaardag van de Nederlandse vorsten te vieren. De verjaardag van koning Willem lll werd, vooral in de grote steden, gevierd op 19 februari met muziek, vuurwerk en wedstrijden voor het volk. Op 12 mei 1874 werd zijn 25-jarige regeringsjubileum gevierd. Willem lll was echter niet erg geliefd. Het was een nukkige man en zijn bijnaam onder het volk luidde Koning Gorilla.

Willem lll (1817-1890) had in 1848 aangegeven afstand te willen doen van zijn status als Prins van Oranje en van zijn rechten op de Kroon, omdat hij het niet eens was met de nieuwe grondwet waarin de macht van de koning drastisch werd beperkt. Toen zijn vader een jaar later overleed, liet hij zich echter alsnog overreden om de troon te aanvaarden. Op 12 mei 1849 werd hij gekroond tot koning der Nederlanden.

In 1839 was (toen nog) prins Willem getrouwd met Sophie van Wurtemberg, zijn volle nicht, en in 1840 werd hun zoon Willem geboren. Het was een slecht huwelijk, mede door de buitenechtelijke affaires van Willem, en hij werd bovendien door haar beschuldigd van bedreiging en mishandeling en van het dwingen tot seksuele handelingen die de waardigheid van haar als vrouw zouden kwetsen. Sophie kreeg in 1842 echter geen toestemming van haar schoonvader, de koning, om van Willem te scheiden. Er zouden nog twee kinderen volgen: prins Maurits in 1843, die in 1850 op zesjarige leeftijd zou overlijden aan hersenvliesontsteking, en prins Alexander in 1851.

File:RP-P-OB-105.851.jpg
koning Willem lll en koningin Sophie met hun kinderen in 1851, op de achtergrond de overleden prins Maurits. Bron: collectie Rijksmuseum

Na de geboorte van prins Alexander gaf koningin Sophie opnieuw aan te willen scheiden. Willem lll gaf vervolgens opdracht om de mogelijkheden daartoe uit te zoeken. Op 25 december 1855 werd, zonder tussenkomst van een rechter, een overeenkomst gesloten waarin Willem en Sophie scheidden van tafel en bed, met de belofte dat er een formele scheiding zou plaatsvinden als Willem zou aftreden als koning. Bij officiële gelegenheden diende echter de schijn te worden opgehouden dat zij nog steeds een paar vormden. Willem kreeg het gezag over hun oudste zoon prins Willem, terwijl Sophie tot aan zijn negende verjaardag het gezag kreeg over prins Alexander.

In 1877 overleed koningin Sophie en dit bood Willem de mogelijkheid om opnieuw te trouwen. Op 7 januari 1879 trouwde de 61-jarige Willem met Emma zu Waldeck und Pyrmont, die van zowel vaders- als moederszijde afstamde van het geslacht Oranje-Nassau en destijds pas twintig jaar was. Op 11 juni 1879 overleed kroonprins Willem, de oudste zoon van Willem lll en Sophie, en op 31 augustus 1880 werd Wilhelmina geboren, het oudste en naar later bleek enige kind van Willem lll en Emma. Volgens hardnekkige geruchten zou echter niet koning Willem lll de verwekker zijn geweest van Wilhelmina maar zijn adjudant Sebastiaan de Ranitz, de latere grootmeester van koningin Wilhelmina. Als dit juist is, stamt onze huidige koning Willem-Alexander dus niet via Willem lll af van het Huis van Oranje, maar wel via zijn betovergrootmoeder Emma. Toen prins Alexander op 21 juni 1884 overleed, was de mannelijke lijn na Willem lll uitgestorven en werd Wilhelmina de kroonprinses.

Wijk C is een volksbuurt in het centrum van Utrecht. Oorspronkelijk heette de wijk Handvoetboog, naar het schuttersvendel dat de wijk moest beschermen. In 1811, tijdens de Franse periode, werden de wijken hernoemd en met een letter aangeduid. Wijk C is de enige wijk die die naam heeft behouden. De wijk stond destijds bekend als zeer Oranjegezind. Een belangrijke stimulator van de Oranjegezindheid was Ka Blommers, voluit Jacoba Johanna Blommers-van Schoonheim geheten, die in Wijk C bekend stond als Oranje Ka.

Ka Blommers dreef een pension met de naam Oranjehuis in de Zandstraat in Wijk C, waarvan zij de voorgevel bij verjaardagen van leden van het koninklijk huis versierde met bloemen, vlaggen en slingers. In 1863 was zij medeverantwoordelijk voor het feit dat de naam van de Zandstraat werd gewijzigd in Oranjestraat en de Catharijnestraat werd veranderd in Willemstraat, naar Willem lll. Twintig jaar later werd op haar initiatief op het Van Eeckerenplein in de wijk een volksparkje met de naam Oranjepark gesticht.

This image has an empty alt attribute; its file name is 800px-Oranjestraat_1891.jpg
Ka Blommers voor haar versierde pension in de Oranjestraat

Zij was fel gekant tegen de socialisten, die tegen het Koningshuis waren. De socialisten waren tegen uitbuiting van de arbeidersklasse door het bestaande burgerlijke systeem en beschouwden de monarchie als het symbool van dat systeem. Als de Sociaal Democratische Bond, de voorloper van de PVDA, bijeenkomsten organiseerde in Utrecht, verscheen Oranje Ka aan het hoofd van een stoet mannen en vrouwen uit Wijk C. Het vergaderlokaal werd dan, door de in oranje vlaggen gehulde groep, bekogeld met stenen en de deelnemers aan de bijeenkomst werden verjaagd. Ka Blommers verkreeg hierdoor een heldenstatus onder Utrechtse studenten, die haar bejubelden en opstookten.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis, een van de oprichters van de socialistische beweging in Nederland, werd in 1886 als hoofdredacteur van het blad ‘Recht voor Allen’ verantwoordelijk gesteld voor een artikel in het blad, waarin koning Willem lll werd bestempeld als een nietsnut. Het artikel eindigde met tien lege pagina’s, die de activiteiten van de koning moesten weergeven. Hij werd veroordeeld wegens majesteitsschennis en moest zijn straf uitzitten in de gevangenis op het Wolvenplein in Utrecht. Ka Blommers en haar medestanders verzamelden zich voor de gevangenis en zongen: ‘Domela die moet zakkies plakken, hi ha ho’.

Pieter Jelles Troelstra, Gedenkschriften. Deel II. Groei · dbnl

Op 31 augustus 1884 werd in het nieuwe Oranjepark in Wijk C feest gevierd ter ere van de vierde verjaardag van prinses Wilhelmina, die door de dood van prins Alexander kroonprinses was geworden. Een jaar later, op 31 augustus 1885, werd het feest op initiatief van J. Gerlach, hoofdredacteur van de Utrechtsche Provinciale en Stads-Courant, onder de naam Prinsessedag gevierd in heel Utrecht. In de jaren erna namen andere plaatsen dit over en kreeg Prinsessedag de status van een nationale feestdag. Dit was het feest waar men naar op zoek was geweest om Waterloodag te vervangen als het feest om de nationale eenheid van de Nederlanders te benadrukken.

Naast Koningsdag (19 februari) en Prinsessedag (31 augustus) kende men ook Koninginnedag. De verjaardag van Emma, de tweede echtgenote van Willem lll, werd op 2 augustus gevierd als een volksfeest met verlichting in de bossen, muziek en volksspelen in de middag. Prinsessedag was vooral een kinderfeest, vanwege de leeftijd van prinses Wilhelmina en omdat het feest samenviel met de laatste dag van de schoolvakantie.

Na de dood van koning Willem lll in 1890 werd Wilhelmina koningin en werd de naam Prinsessedag gewijzigd in Koninginnedag. Wilhelmina was toen pas tien jaar en tot haar achttiende verjaardag in 1898 zou Koningin-moeder Emma haar taken waarnemen als regentes. Op 6 september 1898 werd Wilhelmina ingehuldigd als regerend vorst. In 1901 trouwde koningin Wilhelmina met hertog Heinrich zu Mecklenburg-Schwerin, die vanaf dat moment prins Hendrik genoemd zou worden. Daarna volgden miskramen in 1901 en 1902. Bij de tweede miskraam bleek Wilhelmina tyfus te hebben en was haar situatie enige tijd levensbedreigend. Wilhelmina was de laatste Oranje-telg en als zij zou overlijden zou de troon overgaan naar haar achterneef, de Duitser Willem Ernst. Zij herstelde echter en op 31 augustus 1902 werd Wilhelmina 22 jaar en groeide Koninginnedag uit tot een echt volksfeest.

Toch was er op dat moment nog geen sprake van een nationale eenheid. De socialisten stonden tot in de jaren ’30 uiterst vijandig tegenover het Koningshuis. Zij stelden in 1890 de Dag van de Arbeid in als hun feest. Dit werd gevierd met grote optochten en feestelijkheden. De dag had een politiek karakter en de eerste Dag van de Arbeid stond op 1 mei 1890 in het teken van de strijd voor een achturige werkdag. De aanhangers van de anti-monarchistische SDAP vierden Koninginnedag niet en de aanhangers van de burgerlijke partijen vierden de Dag van de Arbeid niet, waardoor er geen sprake was van een nationale eenheid, maar juist de verdeeldheid van het volk werd benadrukt.

De radicale SDAP werd lange tijd door andere partijen buiten de regering gehouden. Het opkomende fascisme en nazisme in de jaren ’30 vroeg echter om nationale eenheid. Om te kunnen doorgroeien moest de SDAP aantrekkelijk worden voor de middenklasse en daarvoor was het noodzakelijk om de radicale standpunten te verlaten. Onderdeel hiervan was het accepteren van het Koningshuis. Sindsdien heeft tot drie keer toe een socialistische premier een crisis rond de monarchie weten te voorkomen. In 1956 loste Willem Drees de affaire rond gebedsgenezeres Greet Hofmans op, Joop den Uijl handelde in 1976 het Lockheed-schandaal af waarbij prins Bernhard steekpenningen had aangenomen en Wim Kok voorkwam in 2001 dat de verloving van prins Willem-Alexander met de dochter van een onderminister uit de tijd van de Argentijnse dictatuur tot grote onrust leidde.

In 1906 kreeg Wilhelmina haar derde miskraam, maar op 30 april 1909 werd uiteindelijk een dochter geboren, de latere koningin Juliana. Vanaf dat moment kende men Koninginnedag op 31 augustus en Julianadag op 30 april.

Dit artikel is nog niet volledig.

©Bert van Zantwijk

Overname van (delen van) dit artikel is uitsluitend toegestaan onder vermelding van de naam van de auteur en/of een link naar dit artikel.