Aan dit artikel wordt momenteel gewerkt.

Antwerpen heeft de bijnaam De Koekenstad. Al in de zestiende eeuw was Antwerpen bekend om zijn peperkoek, die tot in Engeland als Spice Cake werd verkocht. Er werden ook zemelkoeken gebakken, die een laxatieve werking hadden en daarom door de Antwerpenaren werden aangeduid als schijtkoeken. Later zou Antwerpen de naam Koekenstad behouden vanwege de vele koekfabrieken die in de stad gevestigd waren. De bekendste Antwerpse koekjesfabrieken waren De Beukelaer, in 1871 de allereerste industriële koekjesfabriek van het Europese vasteland en bedenker van de Choco Prince en de Petit-beurre(ke)s, en generatiegenoot Parein, bedenker van de Tuc-koekjes, de Bastognekoeken en de Cha-cha.

ANTWERPEN KOEKENSTAD OPENT 90 JAAR PRINCE EXPO IN HET STEEN |  Jeugdherinneringen, Herinneringen, Prince

Antwerpse Handjes zijn een Antwerps streekproduct. In 1934 organiseerde de Koninklijke Vereniging van Meester Banketbakkers van Antwerpen op initiatief van de oorspronkelijk uit Amsterdam afkomstige Joodse banketbakker Jos Hakker een wedstrijd om Antwerpen een culinaire specialiteit te schenken. Jos Hakker had een niet-koosjere banketbakkerij in de Provinciestraat op de grens van de Joodse buurt in Antwerpen, waar hij vooral Nederlandse banketbakkersproducten verkocht. Drieënveertig leden van de banketbakkersvereniging deden mee aan de wedstrijd. De inzendingen werden voor het publiek tentoongesteld in feestzaal Harmonie aan de Mechelsesteenweg en beoordeeld door een vakjury.

Zes deelnemers, waaronder initiatiefnemer Jos Hakker die zelf ook aan de wedstrijd deelnam, hadden gekozen voor een koekje in de vorm van een hand, een verwijzing naar het Antwerpse volksverhaal over Romein Silvius Brabo en de reus Druon Antigoon, en tevens bedoeld als een teken van vriendschap en gastvrijheid. Hakker won de wedstrijd, omdat de jury de smaak van zijn koekhandjes het lekkerst vond. Daarna volgde nog een ontwerpwedstrijd voor een geschenkdoos. Op zaterdag 15 december 1934 werden de Antwerpsche Handjes, toen nog geschreven met s-c-h, op de markt gebracht. Het werd slechts een kortstondig succes, omdat de Handjes na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog niet meer verkrijgbaar waren.

Uitvinder van de Antwerpse Handjes werd vervolgd tijdens WO II - Antwerpen  Herdenkt

In 1956 maakten de Antwerpse banketbakkers zich zorgen over de opkomst van goedkope industrieel vervaardigde koekjes en zij wilden daarom de superieure kwaliteit van hun ambachtelijke producten onder de aandacht brengen. Besloten werd om de Antwerpse Handjes opnieuw op de markt te brengen. Leerlingen van de bakkersopleiding van INCOPA, nu PIVA geheten, werden op zaterdag 20, maandag 22 en dinsdag 23 oktober 1956 ingezet om op de Meir, een van de belangrijkste winkelstraten, Antwerpse Handjes te bakken en gratis uit te delen aan het publiek.

Er werd patent aangevraagd op de naam, het recept, de vorm en de verpakking van de koekjes en alleen Antwerpse bakkers die lid waren van de banketbakkersvereniging, aan strikte voorwaarden voldeden en een licentie kochten, mochten de Antwerpse Handjes vervaardigen en verkopen. Levering aan wederverkopers was slechts toegestaan indien die wederverkoper eveneens een licentie had aangekocht en zich daarmee aan de regels van de banketbakkersvereniging hadden verbonden.

In de loop der jaren zijn de vorm van de koekhandjes en de beschikbare verpakkingen meerdere keren gewijzigd. De handjes werden smaller en de amandelschilfers, die voorheen de hele hand bedekten, werden beperkt tot de pols. In 1971 werden caraques geïntroduceerd, Antwerpse Handjes van ambachtelijke chocolade, in wit, melk en puur, gevolgd door chocoladehandjes met een praliné- of koffievulling, die op verzoek van de Syndicale Unie voor Brood-, Banket-, Chocolade- en IJsbedrijf werden ontworpen door de Antwerpse Chocolaterie Gartner Pralines. Tot slot creëerde chocolatier René Goossens in 1982 een chocoladehandje met een vulling van marsepein en de Antwerpse likeur Elixir d’Anvers. Antwerpse Handjes zijn sinds 2006 erkend als Antwerpse streekproducten.

Antwerpse Handjes | Streekproduct.be

The African Exponent plaatste op 26 januari 2019 een artikel waarin gesteld werd dat met Antwerpse Handjes de spot wordt gedreven met afgehakte Afrikaanse handen. Het artikel kreeg echter nauwelijks aandacht. Op 29 maart 2021 plaatste Africa Archives, een Twitter-account met 153.000 volgers, een tweet waarin eveneens een link werd gelegd tussen de Antwerpse chocoladehandjes en afgehakte handen in Congo: “Belgen hakten vroeger uw hand of de hand van uw kind af als u uw quota voor die dag niet had gehaald. Tegenwoordig verkopen ze ‘chocolade hand’ snoepjes. Als jullie dat niet duivels vinden, weet ik niet meer wat ik nog tegen jullie kan zeggen.” De tweet ontving 16,7 duizend likes en werd bijna tienduizend keer geretweet. De tweet moet daarom een bereik hebben gehad van miljoenen Twitter-gebruikers over de hele wereld.

Diverse retweeters gaven een eigen draai aan de tweet. Zo schreef Royal Israelite Art7: “België verkoopt nog steeds Congolese chocoladehandjes die de afgehakte handen en voeten verbeelden van Congolese mensen die niet genoeg rubber verzamelden voor koning Leopold ll van België in 1876.” Daarmee werd het leggen van een link tussen de chocoladehandjes en afgehakte handen in Congo omgezet naar een beschuldiging van het bewust verkopen van een racistisch artikel, zoals ook in 2019 in het artikel van The African Exponent was gesteld.

Uiteraard behoorde ook BIJ1-partijleider, Tweede Kamerlid en beroeps racisme-schreeuwster Sylvana Simons tot de mensen die de tweet klakkeloos hebben gedeeld met hun volgers. Zij tweette dat het afhakken van handen in Congo nog steeds met populaire chocoladehandjes wordt ‘gevierd‘ in België, waarmee zij in feite zegt dat het afhakken van Congolese handen in België wordt verheerlijkt. De Antwerpse Handjes staan hierdoor onder druk en worden opeens bestempeld als een racistisch product. Niet iedereen maakt zich daar druk over. Karen de Leeuw grapte op Twitter: “Wacht tot dat Africa Archives-account hoort dat de uitvinder van de Antwerpse Handjes Jos Hakker heet!

Laten we eens kijken hoe het nu precies zit met Congo en die afgehakte handen. Voor 1880 vielen slechts kleine delen van Afrika onder Europees gezag en dat waren vooral kustgebieden. De binnenlanden van Afrika waren lang ontoegankelijk geweest door de moeilijk bevaarbare rivieren en de aanwezigheid van ziekten als de gele koorts en malaria. Die obstakels werden weggenomen door de uitvinding van de stoomboot en de synthese van kinine. Na de eenwording van Duitsland en Italië rond 1870 ontstond een complex systeem van grootmachten in Europa. Groot Brittannië, Duitsland en Frankrijk probeerden alle drie om de machtigste staat van Europa te worden en zochten naar nieuw grondgebied. De keuze viel daarbij op de kolonisatie van Azië en vooral Afrika.

Groot Brittannië had de ambitie om zich een aaneengesloten gebied van noord naar zuid door Afrika toe te eigenen, terwijl Frankrijk juist een aaneengesloten gebied van west naar oost wilden verkrijgen. Om te voorkomen dat de grootmachten met elkaar in oorlog zouden komen, werd in 1884-1885 een conferentie georganiseerd in Berlijn waarin het recht op kolonisatie van Afrika onder de grootmachten werd verdeeld. Duitsland, dat zich pas later bij de conferentie aansloot, moest genoegen nemen met verspreide en relatief kleine delen van Afrika, terwijl ook Italië, Spanje en Portugal zich kleine delen toe-eigenden.

Leopold ll, sinds 1865 koning van België, was ook op de ‘Koloniale Conferentie van Berlijn‘ aanwezig. Hij maakte handig gebruik van het feit dat de drie grootmachten elkaar niet vertrouwden door hen een vrije doortocht te garanderen als hij Congo in Centraal Afrika toegewezen zou krijgen. Hierdoor zou Congo een bufferstaat worden waardoor Britse, Franse en Duitse gebieden onderling met elkaar verbonden waren. De Belgische aanspraken op Congo werden actief gesteund door de Verenigde Staten. De regering van België had vooraf al duidelijk gemaakt dat zij helemaal geen behoefte had aan een kolonie, maar Leopold slaagde er in om Congo op persoonlijke titel te verwerven. In artikel 62 van de Belgische Grondwet was echter bepaald dat de koning niet tegelijk hoofd van een andere staat kon zijn, zonder de toestemming van beide Kamers. Op 30 april 1885 verleende de Belgische regering Leopold toestemming om soeverein koning van Congo te worden, op voorwaarde dat er geen beroep zou worden gedaan op financiële of militaire steun van België. Congo Vrijstaat werd hiermee het privébezit van Leopold ll.

Bron van de afbeelding: Aris Katsaris op Wikipedia

Leopold heeft Congo Vrijstaat nooit bezocht. Voor hem was zijn nieuwe land vooral bedoeld ter vergroting van zijn persoonlijke macht en als een winstgevend project voor zijn investeerders en hemzelf. Hij wilde het land en het volk ontwikkelen en de Congolezen bekeren tot het christendom. Dit moest worden betaald door Congo te exploiteren en de bodemrijkdom te gelde te maken. Hij richtte zich daarbij op de mijnsector (koper, kobalt, diamant en goud) en tropisch hout, maar vooral op de handel in ivoor. Groepen jagers stroopten Congo af en richtten daarbij een ware slachting aan onder het olifantenbestand. De ivoren slagtanden werden naar Europa verscheept en gebruikt voor het maken van kunstgebitten, pianotoetsen, biljartballen, sieraden en tafelbestek.

Congo Vrijstaat had 15 miljoen inwoners, maar was 76 keer zo groot als België. Leopold stelde een regering aan die bestond uit drie personen en daarnaast waren er in de eerste jaren slechts een paar honderd bestuurders en administratief personeel in dienst, verspreid over honderd posten in het land. Grote delen van het Congolese binnenland konden hierdoor niet gekolonialiseerd worden en in de gebieden die wel gekolonialiseerd waren bestuurden de oorspronkelijke koningen en chefs hun gebied in naam van Leopold ll. Zij kozen de kant van de kolonisator in ruil voor westerse goederen en een afzetmarkt voor hun ivoor.

Leopold kwam al snel in conflict met de sultan van Zanzibar en met handelaars uit de Swahilikust, die rond 1840 in het oosten van Congo waren begonnen met het jagen op olifanten voor hun slagtanden en met het gevangen nemen van Oost-Congolezen, die als slaven werden verkocht aan kruidnagelplantages op Pemba. Leopold richtte de Force Publique op, een koloniaal leger bestaande uit blanke officieren en zwarte manschappen, en wist de strijd tegen de Arabo-Swahili in het voordeel van Congo Vrijstaat te beslechten. De strijd had echter zoveel geld gekost dat het koloniale bestuur niet meer aan haar verplichtingen kon voldoen en ook Leopold ll in geldnood kwam.

Bron van de afbeelding: Louwman Museum – Den Haag

De opkomende auto-industrie en de uitvinding van lucht gevulde banden deed aan het einde van de 19e eeuw de vraag naar natuurlijk rubber stijgen. Rubber was in de vorm van rubberlianen overvloedig aanwezig in Congo. Door de rubberwinning te maximaliseren kon Congo Vrijstaat een einde maken aan de financiële problemen. Verschillende grote rubbervennootschappen verwierven concessies voor de rubberexploitatie van een deel van Congo en Leopold behield zelf ook de rechten op een deel van het land. Dorpen kregen een rubberquotum opgelegd en de inwoners werden gedwongen om rubber af te tappen, door de rubberlianen die tot hoog in de bomen groeiden in te kerven en de vloeibare rubber op te vangen.

Dit artikel is nog niet klaar.


Voor het schrijven van dit artikel heb ik gebruik gemaakt van de volgende bronnen:

  • Website restaurant De 7 schaken – Brabo en de 7 schaken;
  • Streekproduct België – In de kijker: Antwerpse Handjes in chocolade;
  • Syndicale Unie – Historiek Antwerpse Handjes;
  • Antwerpen Koekenstad – Antwerpse Handjes;
  • Wikipedia Nederlands – Druon Antigoon;
  • Wikipedia Nederlands – Silvius Brabo;
  • Historiek.net – Silvius Brabo en de reus Druon Antigoon;
  • Museum aan de Stroom, Antwerpse Handjes, Brabo en Jodenvervolging;
  • Is Geschiedenis – Misstanden in Congo onder het bewind van Leopold ll;
  • Wikipedia Nederlands – Wandaden in Congo-Vrijstaat;
  • CRC – Het grote project van Leopold ll;
  • CRC – Congo-Vrijstaat, droom of nachtmerrie?;
  • Katholieke Universiteit Leuven – De waarheid over Congo – Idesbald Goddeeris;
  • Is Geschiedenis – Scramble for Africa;
  • Idesbald Goddeeris, Amandine Lauro, Guy Vantemsche e.a. – Koloniaal Congo, een geschiedenis in vragen;
  • Historiek.net – Belgisch Congo: Leopold ll’s koloniale erfenis;
  • VRT – Dossier Congo;
  • Is Geschiedenis – België annexeert de Kongo-Vrijstaat;
  • The African Exponent – How Antwerp hand-shaped chocolates mock chopped African hands – Tatenda Gwaambuka, 26 januari 2019;

©Bert van Zantwijk

Overname van (delen van) dit artikel is uitsluitend toegestaan onder vermelding van de naam van de auteur en/of een link naar dit artikel.